Sharp power jako instrument współczesnej rywalizacji międzynarodowej
Czym jest sharp power?
Jeszcze kilkanaście lat temu dominowało przekonanie, że podstawowe mechanizmy wpływu w polityce międzynarodowej są stosunkowo dobrze opisane. Państwa mogły oddziaływać na innych przede wszystkim na dwa sposoby: poprzez przymus albo poprzez atrakcyjność. Pierwszy opierał się na sile militarnej, presji gospodarczej czy sankcjach. Drugi – opisany przez Josepha Nye’a jako soft power – polegał na budowaniu wpływu dzięki kulturze, wartościom, dyplomacji i zdolności przekonywania.
Wraz ze zmianami technologicznymi, rozwojem środowiska cyfrowego oraz narastającą rywalizacją geopolityczną ten klasyczny podział zaczął jednak okazywać się niewystarczający. Coraz częściej pojawiały się działania, które nie miały charakteru otwartego przymusu, ale jednocześnie nie służyły budowaniu atrakcyjności czy sympatii. Nie chodziło w nich o przekonanie innych do własnego modelu politycznego ani o zmuszenie ich do określonych decyzji przy użyciu siły. Celem było raczej osłabienie ich zdolności do samodzielnego działania.
To właśnie w tym kontekście pojawia się pojęcie sharp power.
Termin ten upowszechnił się szczególnie po 2017 roku jako próba opisania sposobu działania państw autorytarnych, które nie konkurują z demokracjami głównie poprzez atrakcyjność własnego modelu, lecz przez ingerencję w ich systemy informacyjne, polityczne i społeczne. W odróżnieniu od soft power, które ma przyciągać, sharp power ma przenikać, zakłócać i dezorientować.
To zasadnicza różnica. Soft power buduje wpływ poprzez atrakcyjność. Hard power wymusza zachowania poprzez presję. Sharp power manipuluje środowiskiem, w którym te decyzje są podejmowane.
Nie chodzi więc wyłącznie o propagandę, dezinformację czy klasyczne operacje wpływu. Sharp power to szersza strategia oddziaływania, której celem jest osłabienie odporności państwa od środka. Może to oznaczać podważanie zaufania do instytucji, wzmacnianie konfliktów społecznych, wpływanie na procesy polityczne, deformowanie debaty publicznej albo tworzenie chaosu informacyjnego, w którym coraz trudniej odróżnić fakty od manipulacji.
Istotą sharp power jest asymetria. Wykorzystuje ono otwartość społeczeństw demokratycznych – wolne media, pluralizm polityczny, autonomię uczelni czy swobodę debaty – jako przestrzeń oddziaływania. Mechanizmy, które mają wzmacniać demokrację, mogą zostać wykorzystane przeciwko niej.
To odróżnia sharp power również od klasycznej wojny informacyjnej czy tradycyjnej propagandy. Nie jest ono pojedynczym narzędziem, lecz modelem działania, który może obejmować różne instrumenty stosowane równocześnie i w sposób skoordynowany. Dezinformacja, wpływanie na wybory, instrumentalizacja historii, budowanie wpływów w środowiskach eksperckich czy działania hybrydowe nie są więc odrębnymi zjawiskami, ale różnymi przejawami tej samej logiki oddziaływania.
Sharp power najlepiej rozumieć zatem nie jako alternatywę wobec wojny czy dyplomacji, lecz jako formę rywalizacji prowadzonej poniżej progu otwartego konfliktu.
Instrumenty sharp power
W praktyce sharp power rzadko przyjmuje jedną, czystą formę. Najczęściej działa poprzez zestaw instrumentów, które mogą być stosowane oddzielnie, lecz największą skuteczność osiągają wtedy, gdy wzajemnie się wzmacniają. Część oddziałuje przede wszystkim na sferę informacyjną, część na procesy polityczne, a część na struktury instytucjonalne państwa. Razem tworzą mechanizm wpływu charakterystyczny dla współczesnej rywalizacji geopolitycznej.
Wojna informacyjna
Najbardziej widocznym instrumentem sharp power pozostaje wojna informacyjna. W praktyce oznacza ona długotrwałe oddziaływanie na społeczeństwo poprzez informacje – albo raczej poprzez manipulację informacją.
Nie chodzi wyłącznie o rozpowszechnianie fałszywych treści. Współczesna wojna informacyjna częściej opiera się na półprawdach, selektywnym eksponowaniu faktów, budowaniu emocjonalnych narracji oraz wzmacnianiu istniejących napięć społecznych. Jej celem nie jest po prostu wprowadzenie odbiorców w błąd, lecz wpływanie na sposób postrzegania rzeczywistości.
Rozwój Internetu i mediów społecznościowych radykalnie zwiększył skalę takich działań. Narzędzia, które pierwotnie miały demokratyzować komunikację, stały się jednocześnie przestrzenią podatną na manipulację.
Dobrym przykładem są działania przypisywane Rosji w kontekście wojny przeciw Ukrainie po 2022 roku. W przestrzeni informacyjnej pojawiały się narracje mające zniechęcać społeczeństwa europejskie do wspierania Kijowa – od podważania sensu sankcji, przez wzmacnianie lęków związanych z kryzysem energetycznym, po próby wywoływania napięć wokół uchodźców.
Podobne mechanizmy obserwowano podczas pandemii COVID-19, gdy rozpowszechniano treści podważające zaufanie do instytucji publicznych, polityki zdrowotnej czy nauki. Część takich działań miała charakter spontaniczny, część jednak wpisywała się w szersze kampanie dezinformacyjne.
W tym sensie wojna informacyjna nie polega wyłącznie na produkowaniu kłamstw. Jej istotą jest kontrolowanie interpretacji rzeczywistości.
Wspieranie określonych środowisk
Drugim instrumentem sharp power jest budowanie wpływów poprzez wspieranie wybranych grup i aktorów w państwie docelowym.
Mogą to być partie polityczne, organizacje społeczne, media, think tanki czy pojedyncze osoby. Wsparcie nie zawsze ma charakter bezpośredni i finansowy. Często przyjmuje subtelniejsze formy: promocję w mediach, zapraszanie na konferencje, tworzenie platform eksperckich czy budowanie wizerunku „niezależnych” komentatorów.
Celem nie musi być przejęcie kontroli nad danym środowiskiem. Często wystarczy wzmocnić określone nurty debaty, pogłębić podziały polityczne albo utrudnić wypracowanie spójnych decyzji.
W Europie wielokrotnie pojawiały się informacje o kontaktach części ugrupowań politycznych z rosyjskimi instytucjami finansowymi lub mediami. Dyskusje wokół powiązań niektórych środowisk politycznych z rosyjską narracją pokazały, że wpływ może być budowany nie tylko przez bezpośrednie działania państw, ale także poprzez sieci zależności politycznych, ekonomicznych i ideowych.
To właśnie odróżnia ten instrument od klasycznego lobbingu. Nie chodzi wyłącznie o promowanie określonych interesów, lecz o kształtowanie wewnętrznej dynamiki politycznej innego państwa.
Fikcyjne faktury? Przedsiębiorcy muszą sami weryfikować KSEF
Polityka historyczna
Istotnym narzędziem sharp power jest również instrumentalizacja historii.
Współcześnie historia coraz częściej przestaje być wyłącznie przedmiotem badań czy sporów interpretacyjnych, a staje się narzędziem bieżącej polityki. Nie chodzi jedynie o odmienne oceny przeszłości, ale o świadome budowanie alternatywnych wersji wydarzeń służących bieżącym celom strategicznym.
Spory wokół II wojny światowej czy odpowiedzialności za jej wybuch pokazują, jak pamięć historyczna może być wykorzystywana do legitymizowania współczesnych działań politycznych. Podobne napięcia widoczne są również w Azji, gdzie narracje historyczne pozostają elementem rywalizacji politycznej między państwami regionu.
W kontekście sharp power historia staje się szczególnie użyteczna, ponieważ oddziałuje nie tylko na bieżące decyzje polityczne, ale również na tożsamość, pamięć zbiorową i poczucie legitymizacji państwa.
A to oznacza wpływ znacznie głębszy niż zwykła propaganda.
Wpływanie na wybory
Szczególnie wrażliwym obszarem oddziaływania są procesy wyborcze.
Wybory stanowią fundament legitymizacji systemów demokratycznych, dlatego ich destabilizacja może przynieść efekty wykraczające daleko poza pojedynczy cykl polityczny.
Co istotne, celem nie musi być realna zmiana wyniku głosowania. Często wystarczy podważyć zaufanie do samego procesu – wzbudzić przekonanie, że wybory zostały zmanipulowane, że instytucje nie są wiarygodne albo że wynik nie odzwierciedla rzeczywistej woli obywateli.
Przykładem pozostają amerykańskie wybory prezydenckie w 2016 roku, w których pojawiły się zarzuty dotyczące ingerencji zewnętrznej poprzez cyberataki oraz kampanie dezinformacyjne. Później podobne obawy pojawiały się także w innych państwach demokratycznych.
Nowym wymiarem tego problemu są technologie generatywne, zwłaszcza deepfake’i. Możliwość tworzenia realistycznych, fałszywych materiałów audio i wideo zwiększa ryzyko manipulacji w okresach wyborczych i może znacząco utrudniać obywatelom ocenę wiarygodności informacji.
W tym obszarze sharp power uderza nie tylko w polityków czy instytucje, ale w samą istotę demokracji.
Współpraca naukowa i ekspercka
Znacznie mniej oczywistym, ale potencjalnie bardzo istotnym instrumentem sharp power jest wpływanie na środowiska akademickie i eksperckie.
Współpraca naukowa sama w sobie pozostaje naturalnym i pożądanym elementem relacji międzynarodowych. Problem pojawia się wtedy, gdy staje się elementem budowania zależności lub narzędziem wpływu.
Programy stypendialne, granty badawcze, współpraca instytucjonalna czy działalność instytutów kulturowych mogą służyć nie tylko wymianie wiedzy, ale również kształtowaniu środowisk opiniotwórczych.
Wpływ tego rodzaju jest szczególnie subtelny, ponieważ nie polega na bezpośrednim narzucaniu określonych poglądów. Częściej działa poprzez selekcję tematów, tworzenie zachęt instytucjonalnych, budowanie autocenzury albo ograniczanie przestrzeni dla niewygodnych debat.
To pokazuje, że sharp power nie oddziałuje wyłącznie na masową opinię publiczną. Może również wpływać na elity eksperckie, które współtworzą procesy decyzyjne.
Konflikt hybrydowy
Najbardziej złożoną formą wykorzystania sharp power pozostaje konflikt hybrydowy.
Nie należy jednak zrównywać tych pojęć. Sharp power nie jest synonimem wojny hybrydowej. Jest raczej jednym z jej centralnych mechanizmów.
Konflikt hybrydowy oznacza sytuację, w której różne narzędzia – informacyjne, ekonomiczne, polityczne, cybernetyczne, a czasem także militarne – są wykorzystywane równocześnie, ale poniżej progu formalnie wypowiedzianej wojny.
W takim układzie sharp power stanowi komponent wpływu polityczno-informacyjnego, który może współdziałać z presją ekonomiczną, cyberatakami czy ograniczoną przemocą.
Przykładem była sytuacja na granicy Białorusi i Unii Europejskiej w 2021 roku, gdy migracja została wykorzystana jako narzędzie nacisku politycznego. Podobnie działania Rosji wobec Ukrainy jeszcze przed pełnoskalową inwazją łączyły presję gospodarczą, operacje informacyjne oraz wspieranie aktorów nieregularnych.
To pokazuje, że w najbardziej zaawansowanej formie sharp power przestaje być jedynie instrumentem wpływu, a staje się częścią szerszej strategii konfliktu.
Sharp power jest jednym z najważniejszych pojęć opisujących współczesną rywalizację międzynarodową, ponieważ skupia w sobie zjawiska, które wymykają się tradycyjnemu podziałowi na hard power i soft power.
Nie jest pojedynczym narzędziem ani synonimem dezinformacji. Jest strategią oddziaływania opartą na manipulacji środowiskiem politycznym, informacyjnym i społecznym państwa docelowego.
Wojna informacyjna, wpływanie na wybory, instrumentalizacja historii, budowanie wpływów w środowiskach eksperckich czy działania hybrydowe nie stanowią odrębnych zjawisk, lecz różne instrumenty realizacji tej samej logiki wpływu.
To właśnie ich łączenie czyni sharp power szczególnie trudnym do rozpoznania i neutralizacji. Nie przypomina ono klasycznej agresji, nie zawsze przekracza próg otwartego konfliktu, a mimo to może prowadzić do realnego osłabienia państw i instytucji.
I właśnie dlatego sharp power należy postrzegać nie jako marginalne zjawisko związane wyłącznie z dezinformacją, lecz jako jeden z centralnych mechanizmów współczesnych konfliktów prowadzonych poniżej progu wojny.
