Dziesięć lat GAAR. Gdzie kończy się optymalizacja, a zaczyna nadużycie?
Na stronie internetowej Ministerstwa Finansów pojawiło się zaproszenie na konferencję podsumowującą dziesięć lat funkcjonowania klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR).
Wydarzenie zaplanowane na 3 grudnia 2026 r. ma być okazją do oceny przepisów, orzecznictwa sądów administracyjnych oraz doświadczeń praktyków.

Warto jednak postawić pytanie: czy po dziesięciu latach administracja skarbowa potrafi wyznaczyć czytelną granicę między niedozwolonym unikaniem opodatkowania a legalnym planowaniem podatkowym? Moim zdaniem nadal nie w pełni.
Klauzula ma dłuższą historię, niż sugeruje jubileusz. Już w 2002 r. w Ordynacji podatkowej pojawił się art. 24b, pozwalający organom pomijać skutki podatkowe określonych czynności nakierowanych na uzyskanie oszczędności podatkowych. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 11 maja 2004 r. (K 4/03) uznał jednak tę regulację za niezgodną z Konstytucją. Problemem nie była sama walka z unikaniem opodatkowania, lecz niedostateczna określoność przepisów i zagrożenie dla zasady zaufania obywatela do państwa. Warto o tym pamiętać, oceniając dzisiejsze uprawnienia fiskusa.
GAAR powróciła 15 lipca 2016 r. w art. 119a Ordynacji podatkowej. Klauzula pozwala zakwestionować korzyść podatkową, jeżeli jej osiągnięcie było głównym lub jednym z głównych celów czynności, korzyść pozostawała sprzeczna z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej albo jej przepisu, a sposób działania był sztuczny.
Od 2019 r. zakres zastosowania klauzuli został istotnie rozszerzony. Wcześniej korzyść podatkowa musiała być przede wszystkim celem czynności. Obecnie wystarczy, że stanowi jeden z jej głównych celów. Zmiana ta ma istotne znaczenie dla przedsiębiorców, ponieważ w praktyce niemal każda restrukturyzacja uwzględnia również skutki podatkowe. Nie oznacza to jednak, że każda taka operacja jest sztuczna lub sprzeczna z prawem.
Przedsiębiorca ma przecież prawo wybrać rozwiązanie korzystniejsze podatkowo. Może sprzedać udziały zamiast składników majątku, połączyć spółki, utworzyć holding albo zmienić strukturę finansowania. Nie istnieje obowiązek prowadzenia działalności gospodarczej w sposób zapewniający budżetowi państwa najwyższe możliwe wpływy podatkowe. Legalna optymalizacja nie jest nadużyciem prawa, a samo dążenie do ograniczenia obciążeń podatkowych nie może przesądzać o zastosowaniu GAAR.
Szczególne wątpliwości budzi możliwość określania przez organ podatkowy skutków transakcji na podstawie tzw. czynności odpowiedniej, czyli działania, które rozsądny podmiot mógłby podjąć w danych okolicznościach. Powstaje pytanie, czy urzędnik oceniający transakcję kilka lat później rzeczywiście jest w stanie odtworzyć decyzję racjonalnego przedsiębiorcy.
Juan zamiast dolara? Marek Zuber wyjaśnia, czego Pekin nie chce oddać
Fiskus bada ekonomiczne uzasadnienie operacji często po upływie kilku lat. Wie już, czy inwestycja się udała i jakie przyniosła rezultaty. Tymczasem przedsiębiorca podejmował decyzję bez tej wiedzy, w warunkach niepewności gospodarczej. Nie można utożsamiać nieudanego przedsięwzięcia z brakiem uzasadnienia ekonomicznego. Racjonalność decyzji biznesowej należy oceniać z perspektywy okoliczności istniejących w chwili jej podejmowania, a nie późniejszych wyników finansowych.
Od 2019 r. wzrosły również finansowe konsekwencje zastosowania klauzuli. Obok zakwestionowania korzyści podatkowej przepisy przewidują dodatkowe zobowiązanie podatkowe. Podstawowe stawki wynoszą co do zasady 10 proc. ustawowo określonej podstawy w podatkach dochodowych albo 40 proc. korzyści w pozostałych podatkach. W określonych przypadkach mogą zostać podwyższone. Tak poważne konsekwencje wymagają szczególnej staranności organów w ustalaniu okoliczności faktycznych. GAAR nie może zastępować rzetelnego postępowania dowodowego.
Podatnik może wprawdzie wystąpić o opinię zabezpieczającą, jednak opłata wynosi 20 tys. zł, a ustawowy termin jej wydania to sześć miesięcy. Dla dużych grup kapitałowych to zwykły koszt obsługi transakcji, ale dla rodzinnej firmy może stanowić istotną barierę. Tymczasem pewność prawa podatkowego nie powinna zależeć od wielkości przedsiębiorstwa.
Po dziesięciu latach funkcjonowania GAAR warto zastanowić się, czy sukces klauzuli powinien być mierzony wyłącznie liczbą postępowań i wartością zakwestionowanych korzyści podatkowych. Moim zdaniem równie ważnym kryterium jest przewidywalność rozstrzygnięć i możliwość bezpiecznego planowania działalności gospodarczej. Państwo ma prawo przeciwdziałać sztucznym konstrukcjom podatkowym, ale nie powinno traktować każdej oszczędności podatkowej jako potencjalnego nadużycia. Przedsiębiorca ma prawo planować podatki tak samo jak koszty, inwestycje czy finansowanie działalności. Granica między optymalizacją a unikaniem opodatkowania musi być na tyle czytelna, aby znał ją przed dokonaniem transakcji, a nie dopiero po kilku latach sporu z fiskusem.