Warszawska strategiczna inwestycja w Erywań
Udział Giełdy Papierów Wartościowych w Warszawie w Armenii jest dochodowy i coraz bardziej strategiczny. Polski handel taki nie jest.
Do XVII w. spośród domów handlowych działających we Lwowie wszystkie poza dwoma należały do Ormian, posiadających filie od Stambułu po Amsterdam. Ormiański Bank Pobożny, założony na mocy katolickiego przywileju, działał do 1901 r. Relacje zamarły pod rządami Związku Radzieckiego, kiedy handel zagraniczny Erywania był prowadzony przez Moskwę, a Warszawy przez RWPG, i zaczęły powoli odradzać się po 1991 r. Przejęcie Armenia Securities Exchange przez Giełdę Papierów Wartościowych w Warszawie w 2022 r. było pierwszym znaczącym instytucjonalnym połączeniem rynku kapitałowego między oboma krajami od czasu, gdy partnerstwo to było ostatnio aktywne.
Nowoczesne ponowne połączenie było stopniowe i asymetryczne. PLL LOT lata między warszawskim Lotniskiem Chopina a erywańskim Zvartnots do dziewięciu razy w tygodniu, będąc jedynym bezpośrednim połączeniem lotniczym między obiema stolicami, obsługiwanym w ramach Star Alliance. LOT obsługuje także trasę Warszawa–Baku dwa do czterech razy tygodniowo, ale żaden przewoźnik pod banderą Azerbejdżanu nie lata do Warszawy w przeciwnym kierunku. Kolej nie łączy jeszcze Polski z żadną z tych stolic, a korytarz TRIPP, który miałby przywrócić Armenii południowe połączenie z Iranem i Zatoką Perską, był centralnym zagadnieniem infrastrukturalnym szczytu z 4 maja.
28 czerwca 2022 r. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie (GPW) podpisała umowę zakupu akcji z Bankiem Centralnym Armenii dotyczącą 65,03 proc. Armenia Securities Exchange. Bank Centralny zachował 25,02 proc. Pozostałe 9,95 proc. znajdowało się w skarbie AMX i zostało umorzone w grudniu 2022 r. Wartość transakcji wyniosła około 873 mln AMD, czyli w przybliżeniu 2 mln dol. według ówczesnego kursu. AMX posiada 100 proc. Centralnego Depozytu Armenii, jedynej infrastruktury rozliczania papierów wartościowych w kraju. Jedną transakcją GPW przejęła kontrolę nad całą formalną architekturą rynku kapitałowego kraju liczącego 3 mln mieszkańców.
Przez pierwsze trzy lata pozycja ta była skromna pod względem skali. Armenia w 2022 r. była małą gospodarką, znajdującą się pod regionalną presją militarną, bez dwustronnej umowy inwestycyjnej z Polską i bez polskich firm o znaczącej skali działalności w kraju. Plan rozwoju na lata 2022–2027, który GPW i Bank Centralny opublikowały przy wsparciu EBOiR, był długoterminowym zakładem na rynek, który jeszcze nie istniał. Najnowsze kwartalne wyniki GPW, opublikowane 18 listopada 2025 r., pokazują zmianę tej pozycji. Przychody AMX w trzecim kwartale 2025 r. osiągnęły 10,5 mln zł, ponad dwukrotnie więcej niż w tym samym kwartale 2024 r. (5 mln zł). W ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy 2025 r. AMX osiągnęła 21,6 mln zł przychodu wobec 15,5 mln w porównywalnym okresie 2024 r., co oznacza wzrost o 39,5 proc. Ta pozycja stanowi obecnie 7,8 proc. przychodów Grupy GPW. GPW przypisuje podwojenie przychodów podwyżkom opłat za usługi depozytowe wprowadzonym przez Bank Centralny Armenii, zatwierdzonym w ciągu roku i trafiającym do operatora kontrolowanego przez GPW. 29 kwietnia 2026 r., mniej niż tydzień przed szczytem, platforma uplasowała 112,5 mld dramów ormiańskich obligacji skarbowych, czyli około 300 mln dol. podczas jednej aukcji.
Polska inwestycja zyskała teraz polską twarz. W lipcu 2024 r. Komisja Nadzoru Finansowego zatwierdziła powołanie Michała Kobzy do Zarządu GPW jako członka odpowiedzialnego za rozwój i sprzedaż. Kobza spędził 14 lat w GPW, ostatnio kierując Departamentem Rozwoju Rynku. W latach 2022–2024 pracował w Rijadzie w WAMID, regionalnym ramieniu rozwojowym Saudi Tadawul, zajmując się działalnością giełdową w regionie Zatoki i MENA. Obecnie przewodniczy Radzie Nadzorczej AMX. Członek Zarządu GPW odpowiedzialny za nadzór nad AMX spędził dwa lata pracując nad pozycjonowaniem regionalnych hubów giełdowych dokładnie tego rodzaju, które deklaracja waszyngtońska z sierpnia 2025 r. i Ramy implementacyjne TRIPP ze stycznia 2026 r. nagle uczyniły istotnymi.
W zestawieniu z tym zaangażowaniem w infrastrukturę, polskie przepływy handlowe do Armenii są niewielkie. Dane Organizacji Narodów Zjednoczonych COMTRADE pokazują, że Polska eksportowała do Armenii w 2024 r. towary o wartości około 141 mln dol., głównie maszyny, elektronikę, pojazdy i farmaceutyki. Armenia wyeksportowała do Polski w tym samym roku około 19 do 25 mln dol., z czego aluminium stanowiło około 80 proc. całości. Łączny handel dwustronny wyniósł około 165 mln dol., przy czym Polska utrzymywała nadwyżkę od pięciu do sześciu razy większą.
Infrastruktura promocji handlowej polskiego państwa nie podążyła za kontrolowaną przez państwo polską giełdą. Polska Agencja Inwestycji i Handlu (PAIH) prowadzi Zagraniczne Biura Handlowe w Tbilisi i Astanie, utworzone w celu wspierania polskiej działalności handlowej odpowiednio w Gruzji i Kazachstanie. Nie otworzono jeszcze takiego biura w Erywaniu.
Enterprise Armenia, ormiańska rządowa agencja promocji inwestycji zagranicznych wyraziła ten stan bardziej bezpośrednio niż mówią dane handlowe. „Obecnie nie ma żadnych polskich firm w naszym aktywnym pipeline inwestycyjnym” — napisała Sona Mikayelyan, starszy menedżer ds. promocji inwestycji i relacji zewnętrznych w Enterprise Armenia, odpowiadając na pytania do tego tekstu. Forum Biznesowe Polska–Armenia w Warszawie z listopada 2025 r., otwarte przez prezesa PAIH Andrzeja Dychę i polskiego podsekretarza stanu Michała Baranowskiego, nie przełożyło się jeszcze na konkretne zobowiązania inwestycyjne polskich inwestorów w Erywaniu.
VAT do uproszczenia? A co ze szczelnością systemu?
Ministerstwo Gospodarki Republiki Armenii jest podobnie jednoznaczne w swoim Oświadczeniu Polityki Inwestycyjnej ze stycznia 2025 r., podpisanym przez ministra Geworga Papojana. Dokument wymienia cztery rynki o znaczeniu strategicznym dla przyciągania bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) do Armenii: Stany Zjednoczone i Europę ze szczególnym uwzględnieniem największych gospodarek, rynki Zatoki, Chiny oraz Indie. Polski nie ma na tej liście. Wymienione międzynarodowe firmy posiadające centra badawczo- rozwojowe w Armenii to amerykańscy giganci technologiczni, jedna niemiecka grupa przemysłowa oraz firma tytoniowa. Kilka priorytetowych sektorów Erywania pokrywa się jednak z mocnymi stronami polskiego przemysłu. Asseco Poland, największy software house w Europie Środkowo-Wschodniej i komponent WIG30, działa już poprzez spółkę zależną Asseco Georgia na sąsiednim rynku Kaukazu. PKN Orlen – największa firma energetyczna Europy Środkowej, ma skalę umożliwiającą zaangażowanie się w priorytetowe branże Armenii dotyczące energii i logistyki. KGHM, polski gigant miedziowy i metalowy, jest oczywistym partnerem w sektorze metali nieżelaznych. Żadna z tych firm nie weszła jednak jeszcze do aktywnego pipeline inwestycyjnego Enterprise Armenia. Infrastruktura zapewniana przez GPW, umożliwiająca każdej z nich notowanie, pozyskiwanie kapitału lub rozliczanie papierów wartościowych przez AMX, już istnieje.
Zapytana przez nas Kima Khachatryan, doradczyni ds. komunikacji strategicznej w Enterprise Armenia, inaczej przedstawiła obraz relacji dwustronnych. Forum w Warszawie – napisała – „odzwierciedlało rosnącą dynamikę relacji dwustronnych, od zwiększających się wolumenów handlu po nowe możliwości pojawiające się w ramach inicjatywy łączności Crossroads of Peace Armenii”, a obszary współpracy obejmują „high-tech, produkcję, energię, agrotech, farmaceutyki, logistykę i turystykę”. Dodała również, że „rozwój powiązań rynku kapitałowego i współpracy instytucjonalnej jest postrzegany jako ważny czynnik tworzenia bardziej przewidywalnego i przyjaznego inwestorom środowiska”.
Dwa strukturalne fakty sprawiają, że pozycja GPW jest bardziej interesująca, niż sugerują same dane handlowe. Po pierwsze, Strategia Krajowa EBOiR dla Armenii na lata 2025-2030, zatwierdzona przez radę banku 26 lutego 2025 r., wskazuje na „rozwój rynku kapitałowego” jako kluczowy priorytet i odnotowuje postęp w infrastrukturze posttransakcyjnej. EBOiR zainwestował rekordowe 426 mln euro w Armenii w ramach 26 projektów w 2025 r., co jest najwyższą roczną kwotą w historii partnerstwa. Szef biura Banku w Erywaniu, George Akhalkatsi publicznie określił rok 2025 jako „początek nowego strategicznego rozdziału”. Po drugie, decyzja Banku Centralnego Armenii o podniesieniu opłat depozytowych w 2025 r. jest rodzajem siły cenowej, jaką regulator przyznaje tylko wtedy, gdy podstawowa infrastruktura działa prawidłowo.
Kalendarz polityczny wokół tego wszystkiego jest napięty. 8 sierpnia 2025 r. premier Paszynian, prezydent Alijew i prezydent Trump podpisali wspólną deklarację w Waszyngtonie oraz parafowali porozumienie pokojowe, które nie zostało jeszcze formalnie podpisane. 13 stycznia 2026 r. sekretarz Rubio i minister spraw zagranicznych Mirzojan podpisali w Departamencie Stanu Ramy Implementacyjne TRIPP, ustanawiające 99-letnią strukturę rozwoju korytarza, w której Stany Zjednoczone posiadają 74 proc. udziałów przez pierwsze 49 lat. 9 lutego wiceprezydent Vance przybył do Erywania – był to pierwszy urzędujący wiceprezydent lub prezydent USA odwiedzający Armenię – i podpisał porozumienie o współpracy w zakresie energetyki jądrowej o wartości podobno od 5 do 9 mld dol., wraz z memorandum dotyczącymi AI, półprzewodników i bezpieczeństwa energetycznego. Tydzień później Paszynian poleciał do Warszawy.
Szczyt Europejskiej Wspólnoty Politycznej w Erywaniu 4 maja zapewnił odpowiednią oprawę. Polski premier Donald Tusk uczestniczył osobiście, obok francuskich, brytyjskich, włoskich i kanadyjskich szefów rządów, sekretarza generalnego NATO Marka Ruttego oraz prezydenta Ukrainy Zełenskiego. Prezydent Azerbejdżanu Alijew nie przyjechał; przemówił do uczestników szczytu przez łącze wideo z Baku. Prezydent Turcji Erdogan również pozostał nieobecny, choć Turcję reprezentował wiceprezydent Cevdet Yilmaz, najwyższy rangą turecki urzędnik odwiedzający Armenię od 2008 r. Pierwszy w historii dwustronny szczyt UE–Armenia odbył się następnie w Erywaniu 5 maja. Strona unijna przybyła z kapitałem. Plan Odporności i Wzrostu dla Armenii o wartości 270 mln euro na lata 2024-2027 jest realizowany. Inwestycje EU Global Gateway w Armenii mają osiągnąć 2,5 mld euro. Ursula von der Leyen wykorzystała swoje wystąpienie podczas EPC, aby umieścić Armenię w strategii europejskich łańcuchów dostaw, mówiąc uczestnikom, że kraj ten odgrywa „ważną rolę dla europejskich łańcuchów dostaw, szczególnie w zakresie połączeń z Kaukazem Południowym i Azją Centralną”.
Należący do GPW pakiet 65,03 proc. udziałów w AMX, kupiony w 2022 r. za około 2 mln dol., generuje obecnie dwukrotnie wyższe przychody z infrastruktury, na której uplasowano 300 mln dol. długu państwowego w tygodniu poprzedzającym szczyt. Ta pozycja znajduje się w ormiańskiej agendzie rynku kapitałowego finansowanej przez EBOiR, wspieranej zobowiązaniem Komisji Europejskiej na poziomie 2,5 mld euro oraz zabezpieczonej przez Waszyngton strukturą korytarza i umową nuklearną. Polski przepływ handlowy pozostaje niewielki, a Polska nie znajduje się na liście priorytetowych partnerów Erywania. Infrastruktura wyprzedza relację handlową, która normalnie powinna jej towarzyszyć.
Albo polski kapitał podąży za tą pozycją, w którym przypadku zakład GPW z 2022 r. okazał się dalekowzroczny. Albo nie podąży i pozycja AMX pozostanie dochodową, lecz odizolowaną placówką, podczas gdy polskie firmy będą obserwować, jak amerykańskie, niemieckie, francuskie i firmy z Zatoki wchodzą na rynek ormiański. Wybory parlamentarne w Armenii 7 czerwca pokażą polskim zarządom, ile mają czasu.
Biuro prasowe GPW nie odpowiedziało na pytania dotyczące strategicznych intencji Grupy wobec pozycji AMX przed terminem zamknięcia materiału.
