„The economy, stupid!”
„The economy, stupid!” („Gospodarka, głupcze!”) – ta słynna fraza ukuta przez Jamesa Carville’a, doradcę Billa Clintona w wyborach prezydenckich w 1992 r., przeszła do potocznego języka amerykańskiej polityki. Tablica z powyższym hasłem (i dwoma innymi, mówiącymi o „zmianie” i opiece zdrowotnej) wisiała w sztabie wyborczym Clintona, tak by wszyscy mieli ją stale przed oczyma i nie zapominali o kampanijnych priorytetach.
Najwyraźniej w tegorocznych wyborach połówkowych z 3 listopada republikanie o tej lekcji zapomnieli, co walnie przyczyniło się do ich druzgocącej klęski i utraty większości w obu izbach Kongresu oraz do szeregu porażek w odbywających się równolegle wyborach stanowych. Na nieszczęście dla republikanów o lekcji Clintona przypomnieli sobie natomiast demokraci, koncentrując swój przekaz właśnie na kwestiach ekonomicznych, w szczególności tych dotykających bezpośrednio zwykłych obywateli z rosnącymi kosztami życia na czele. To, oraz skrajnie niepopularna wojna z Iranem, której zresztą problemy materialne Amerykanów są bezpośrednim lub pośrednim pokłosiem, zadecydowało o klęsce jednych i triumfie drugich.
W amerykańskim przypadku mamy do czynienia z ciekawym paradoksem, dobrze obrazującym takie problemy współczesnego świata, jak rosnące rozwarstwienie społeczne i nadmierna finansjalizacja gospodarki. Przypomnijmy, że z finansjalizacją gospodarki mamy do czynienia wtedy, gdy sfera finansowa (giełdy, instytucje finansowe) uzyskuje nieproporcjonalną przewagę w życiu gospodarczym nad sferą realną (produkcją i usługami o charakterze niefinansowym). Na pierwszy rzut oka bowiem amerykańska gospodarka ma się dobrze. Wskaźniki makroekonomiczne pokazują wzrost gospodarczy na poziomie 3,4 proc.; inflacja nie jest jakoś szczególnie wysoka – 3,7 proc. (choć daleka od celu inflacyjnego wynoszącego 2 proc.); inwestycje wzrosły aż o 19,4 proc., a konsumpcja o 3,8 proc. Do tego rynek pracy nie narzeka na brak ofert, co oddala widmo bezrobocia, które w porównaniu z wrześniem spadło z 4,2 do 4,1 proc., a zatrudnienie wzrosło o 165 tys. etatów.
Powyższe dane mogły uśpić czujność republikanów, którzy najwyraźniej nie zadali sobie podstawowego pytania: skoro jest tak dobrze, to dlaczego jest tak źle? Innymi słowy: dlaczego optymistyczne wskaźniki nie przekładają się na poziom życia obywateli, którzy są wściekli na rosnące koszty utrzymania i ostatecznie dali temu wyraz przy urnach wyborczych? Tutaj dotykamy podstawowej kwestii – samo PKB, inwestycje, poziom inflacji niewiele nam mówią, dopóki nie sprawdzimy, kto tak naprawdę na nich korzysta i na ile partycypują w nich szerokie masy społeczne.
Ceny energii duszą polskie firmy! | L. Skiba wymienia, co trzeba zrobić natychmiast!
Tutaj wracamy do wspomnianej finansjalizacji i nierówności. Otóż PKB Stanów Zjednoczonych w znacznym stopniu napędzany jest wzrostami wycen i inwestycji w spółki technologiczne zajmujące się sztuczną inteligencją – czyli coś, co od codziennego życia zwykłego Amerykanina jest tak odległe, jak tylko to możliwe. Do tego za rewelacyjny poziom inwestycji również odpowiadają nakłady na sektor AI – zakupy sprzętu komputerowego czy budowy centrów danych. Zwłaszcza te ostatnie wywołują społeczne protesty, bo gdziekolwiek te energożerne molochy się pojawiają, doprowadzają do drastycznych podwyżek cen prądu i wody. Z kolei za rosnącą konsumpcję odpowiada przede wszystkim 20 proc. najbogatszych Amerykanów (czyli zarabiających powyżej 175 tys. dol. rocznie), na których przypada aż 60 proc. wydatków. Analitycy alarmują, że amerykańska gospodarka utkwiła w modelu „litery K” obrazującej rozdźwięk pomiędzy najbogatszymi i uboższymi warstwami społecznymi, a nierówności nigdy nie były większe niż obecnie. W takiej sytuacji nawet inflacja poniżej 4 proc. potrafi boleśnie uderzyć w większość społeczeństwa, zwłaszcza gdy w ślad za nią idą podwyżki stóp procentowych, co skutkuje wyższym oprocentowaniem kredytów. Zadłużenie gospodarstw domowych osiągnęło kosmiczny pułap 18,79 bln dolarów (średnio 10 tys. dol. na gospodarstwo domowe), rosną też zaległości w spłatach. Dodajmy jeszcze rosnące koszty opieki zdrowotnej, chaotyczną politykę celną Trumpa i wojnę z Iranem, która odbiła się drastycznym wzrostem cen paliw – i otrzymujemy przepis na społeczne wrzenie, które ogarnęło Amerykę.
Mówiąc kolokwialnie, Trump „nie dowiózł”. Miał poprawić byt zwykłych Amerykanów, a poprawił go najbogatszym – zwłaszcza cyfrowym oligarchom z Doliny Krzemowej. Do tego złamał obietnicę, że nie zaangażuje USA w żadne nowe konflikty zbrojne. Wg szacunków Moody’s wojna z Iranem kosztowała amerykańskie gospodarstwa domowe średnio 2 tys. dol. Toteż J.D. Vance w opublikowanej w serwisie „X” powyborczej analizie podał cztery najistotniejsze dla wyborców punkty: 1) zakończyć wojnę; 2) skupić się na kosztach życia/inflacji; 3) postawić Amerykę na pierwszym miejscu; 4) zmieniać naszą relację z Izraelem. Cóż, można powiedzieć – mądry republikanin po szkodzie. Póki co jednak wyborcy pokazali rządzącym czerwoną kartkę, głosując swymi pustymi portfelami.
